حسن پيرنيا ( مشير الدوله )
2369
تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى )
بيرون آمده بودند ، زياد خوردند و دوچار استسقا و قولنجهاى شديد گشتند ( همانجا ، بند 53 ) . آنتونيوس سان قشون ديده معلوم كرد ، كه بيست هزار نفر پياده و چهار هزار سوار تلف شدهاند . از اين عدّه كمتر از نصفش از اسلحه دشمن و باقى از امراض مرده بودند . قشون رومى اين راه را از فراد تا ارمنستان در 27 روز طى كرد و در اين مدّت 17 دفعه پارتيها را شكست داده بود ، ولى اين فتوحات نتيجه كامل نداد ، زيرا قشون رومى قادر نبود پارتيها را خيلى دور براند . از اين جهت است ، كه گفتهاند آرتاواسد پادشاه ارمنستان به تنهائى مسئول عدم بهرهمندى سردار رومى بود و او را از نامى ، كه ميخواست تحصيل كند ، محروم ساخت . اگر شانزده هزار سوارى ، كه او به ماد آورده بود ، در نزد آنتونيوس ميماندند ، چون ، مانند پارتيها مسلّح بودند و عادت جنگيدن را با آنان داشتند ، وقتى كه روميها پارتيها را مىراندند ، آنها ميتوانستند بتعقيب پارتيها پرداخته نگذارند ، آنقدر زود زود برگشته حمله آرند . بنابراين تمام روميها از كينهاى ، كه داشتند ، به آنتونيوس فشار ميآوردند ، كه اين ارمنى را مجازات دهد ، ولى آنتونيوس ، احتياطش بيشتر بود و عقلش نيز ، كه نخواست خيانت او را برو آرد و كمتر از سابق اظهار محبّت و عنايت بوى نكرد ، زيرا ضعف قشونش و احتياجات آن مدارا را اقتضاء ميكرد . . . . . . . ( همانجا ، بند 54 ) . چنين است گفتهء پلوتارك در بند 54 كتابش و ما در حيرتيم ، كه چه چيز را او فتح روميها ميدانسته ، كه ميگويد 17 فتح كردند . اگر وقايعى را ، كه او ذكر كرده ، خلاصه كنيم ، نتيجه چنين است : روميها داخل آذربايجان گرديده ده هزار نفر كشته دادند و آلات محاصره رومى را هم پارتيها گرفته خرد كردند . رومىها فراد را محاصره كردند و نتوانستند آن را بگيرند . در اينوقت زمستان داشت در ميرسيد و قحطى روميها را تهديد ميكرد . بنابراين آنتونيوس از عدم بهرهمنديهايش افسرد و داخل مذاكره شد ، كه عقب نشيند . او بسفراى خود گفت ، از فرهاد